*Σ.τ.Μ: Σημείωμα της Μεταφράστριας

Η επιλογή του ονόματος του blog είναι ένας τρόπος απόδοσης φόρου τιμής στους αφανείς ήρωες, στους άγνωστους μεταφραστές, που πάντα μένουν στο περιθώριο. Σε αυτούς που το έργο τους συνήθως δεν λαμβάνεται σοβαρά υπόψη και το όνομά τους δεν αναφέρεται συχνά. Σε όλους αυτούς, που για πολλούς πρέπει να ξέρουν τα πάντα, αλλά για τους περισσότερους δεν κάνουν τίποτα. Είναι μια απάντηση στην ερώτηση: «Με τί ασχολείσαι; Α! Το σπούδασες;» και σε σχόλια τύπου: «Σιγά, μωρέ τη δουλειά! Ανοίγεις λεξικό, βρίσκεις λέξη, κλείνεις λεξικό». Η μετάφραση είναι πολλά παραπάνω από λεξικά και ηλεκτρονικά προγράμματα και η δουλειά του μεταφραστή δεν περιορίζεται στο τέλος μια σελίδας υπό το σύμβολο Σ.τ.Μ! Κι αν για πολλούς, οι μεταφραστές είναι «αόρατοι», εδώ συμμεριζόμαστε την άποψη του M. Serres για τους μεταφραστές, σύμφωνα με την οποία, οι μεταφραστές πρέπει να αποτελέσουν αναπόσπαστο κομμάτι της συντροφιάς των αγγέλων και να μην ξεχνούν ότι ... les pires Anges se voient; les meilleurs disparaissent…(οι χειρότεροι άγγελοι είναι ορατοί, οι καλύτεροι εξαφανίζονται). Με αυτό το blog θα εξαφανιστούμε σίγουρα, παναπεί θα γίνουμε καλύτεροι!

*Σ.τ.Μ.: Κι αν νομίζετε ότι σ’ αυτό το blog θα βρείτε μόνο Μεταφραστικά, γελιέστε! Σε αυτή την πόλη των Αγγέλων…ο Θεός είναι η Γλώσσα, την οποία και θα υμνούμε! ΕυΛόγησον!

Σάββατο, 30 Οκτωβρίου 2010

Σήμερα γάμος γίνεται...

Είδατε το ζευγάρι Ελβετών, που πήγε να ανανεώσει τους όρκους αγάπης και αφοσίωσης και ουσιαστικά να ξαναπαντρευτεί σε πολυτελές ξενοδοχείο στις Μαλδίβες; Αν ξέρανε και οι ίδιοι τι θα συνέβαινε, θα αφήναν τον γάμο και θα πηγαίναν για πουρνάρια, γιατί ο «παπάς» όχι μόνο δεν έδωσε ευχές στο ζευγάρι, αλλά τους αποκάλεσε γουρούνια και άπιστους. Τους είπε επίσης ότι τα παιδιά που θα γεννήσουν θα είναι μπάσταρδα γουρουνιών και ότι ο γάμος τους δεν είναι έγκυρος, γιατί ανήκουν στο είδος των ανθρώπων, που δεν μπορούν να κάνουν έγκυρο γάμο! Όλα αυτά βέβαια στα αυτιά του ανυποψίαστου και χαμογελαστού ζευγαριού ακούγονταν ως ευχές στη γλώσσα Ντιβέχι, την οποία η ίδιοι σαφώς και δεν γνώριζαν, αλλά πίστευαν πως θα δώσει μια νότα εξωτισμού σ' αυτή τη μοναδική στιγμή που πάντα ονειρεύονταν! Λέγεται μάλιστα, ότι ο άνθρωπος που πραγματοποίησε την τελετή φαινόταν να διαβάζει ένα κείμενο με τους παραδοσιακούς γαμήλιους όρκους, ενώ στην πραγματικότητα διάβαζε ένα συμβόλαιο εργασίας για τους υπαλλήλους του ξενοδοχείου, οι οποίοι συμμετείχαν στην κομπίνα! Η γλώσσα Ντιβέχι ομιλείται από περίπου 300.000 ανθρώπους και αποτελεί την επίσημη γλώσσα στη Δημοκρατία των Μαλδίβων αλλά και στο νησί Μινικόι στη γειτονική Ινδία. Έχει δεχτεί επιρροές από διάφορες άλλες γλώσσες, με σημαντικότερη την αραβική, ενώ μόλις στα τέλη του 20ου αιώνα άρχισαν να γίνονται έρευνες για τη συγκεκριμένη γλώσσα και το 1976 έγινε η μεταγραφή της στα λατινικά. Σήμερα, αν και η γλώσσα Ντιβέχι είναι επίσημη, η αγγλική χρησιμοποιείται σε πολλούς άλλους τομείς, μεταξύ άλλων στα σχολεία και σε εμπορικές-επιχειρηματικές δραστηριότητες. Πάλι καλά που υπάρχουν και οι υπάλληλοι ξενοδοχείων και παπάδες να βρίζουν τους χλιδάτους τουρίστες για να μαθαίνουμε για την τοπική γλώσσα των Μαλδίβων! Αυτή η υβριστική-γαμήλια τελετή κόστισε 1300 δολάρια στο ζευγάρι, το οποίο μετά την επιστροφή του στα πάτρια εδάφη, μάλλον θα ξεκίνησε ταχύρυθμα μαθήματα εκμάθησης «εξωτικών» γλωσσών! Η διεύθυνση πάντως του ξενοδοχείου ζήτησε συγνώμη από το ζευγάρι. Ε, βέβαια, 1300 δολάρια η τελετή και 400 δολάρια τη βραδιά η σουίτα που έμεναν, χώρια η διαφήμιση που άθελά τους έκαναν, μια συγνώμη τη δικαιούνται! Είπαν συγνώμη στο ζευγάρι, αλλά όχι «ευχαριστώ» και «γεια σας» γιατί στη γλώσσα Ντιβέχι δεν υπάρχουν ισοδύναμες λέξεις!!! Τουλάχιστον σε βρισιές είναι πλούσια γλώσσα! Αυτό αρκεί!

*Σ.τ.Μ.: Πάντα πίστευα ότι κάποιος ξέρει καλά μια γλώσσα όταν δεν την ξέρει αυτός με τον οποίο μιλάει ή όταν βρίζει κάποιον κι ο άλλος δεν το καταλαβαίνει. Δικαιώθηκα περίτρανα! 

Τετάρτη, 20 Οκτωβρίου 2010

Παροιμιώδης Βαλκανοκατάσταση!

Η παροιμία (παρά + οίμος {=δρόμος}) είναι ένα λαϊκό απόφθεγμα που αλληγορικά ή ειρωνικά εκφράζει μια εμπειρικά βεβαιωμένη κατάσταση. Είναι αυτά που ο λαός, όπως λέμε χαρακτηριστικά, αποτυπώνει, διατυπώνει και εκφράζει μέσα από την εμπειρία του. Κι όταν κάτι είναι βγαλμένο από την εμπειρία και μάλιστα από κοινή εμπειρία, μας δίνει τη δυνατότητα να εκφράσουμε κάτι πιο γλαφυρά, πιο ουσιαστικά και πιο έντονα! Και όπως οι περισσότεροι θα πιστεύαμε, η παροιμία δεν είναι το ίδιο με το γνωμικό ή την παροιμιακή έκφραση. Η διαφορά τους έγκειται στο εξής: Στην παροιμία είναι απαραίτητο, το νόημα να αποδίδεται με μια εικόνα και στη συνέχεια το περιεχόμενο της εικόνας να μεταφέρεται σε κάτι άλλο, κυριολεκτικά αυτή τη φορά. Γι’ αυτό και κάνουν πιο γλαφυρό το λόγο μας, καθώς μια εικόνα χίλιες λέξεις! Για παράδειγμα στην παροιμία "καθαρός ουρανός αστραπές δεν φοβάται" φτιάχνουμε στο μυαλό μας την εικόνα του καθαρού, γαλάζιου και χωρίς σύννεφα ουρανού, που δύσκολα θα συννεφιάσει και θα αρχίσει να αστράφτει και να βρέχει. Από την εικόνα που φτιάξαμε περνάμε στο κυριολεκτικό περιεχόμενο, σύμφωνα με το οποίο αυτός που είναι εντάξει απέναντι στον εαυτό του και τους άλλους δεν έχει να φοβηθεί τίποτα! Από την άλλη στο γνωμικό δεν υπάρχει εικόνα ή τέλος πάντων μεταφορική έννοια των λεγόμενων, ενώ στην παροιμιακή  έκφραση έχουμε έναν ονοματικό ή επιρρηματικό προσδιορισμό που ναι μεν εκφράζεται εικονικά (γι’ αυτό υπάρχει σύγχυση με την κάθε αυτή παροιμία) αλλά δεν μεταφέρεται το νόημα της σε κυριολεκτικές περιστάσεις. Το «ο καλός καλό δεν έχει» για παράδειγμα είναι ένα γνωμικό ενώ το «τα φόρτωσε στον κόκορα» είναι μια παροιμιακή έκφραση.  
Ας κρατήσουμε όμως στο προσκήνιο τις παροιμίες και ας σημειώσουμε τις ομοιότητες που υπάρχουν στα Βαλκάνια. Υπάρχει πλήθος κοινών παροιμιών, με ελάχιστες διαφοροποιήσεις, σε πολλές γλώσσες που ομιλούνται στη Χερσόνησο του Αίμου! Τα Βαλκάνια, ένα καζάνι που βράζουμε όλοι μέσα και μοιάζουμε τόσο πολύ! Ο Βούλγαρος Νικολάι Οικονόφοφ, ο οποίος μελέτησε τις παροιμίες των γλωσσών στα Βαλκάνια, διαπίστωσε, όπως ήταν φυσικό, ότι ιστορικοί και γεωγραφικοί λόγοι είναι που συνετέλεσαν στην πολιτισμική μας συγγένεια. Η βαλκανική χερσόνησος είχε πάντα το ρόλο της γέφυρας, του περάσματος. Έλληνες, Βούλγαροι, Αλβανοί, Σέρβοι, Ρουμάνοι κ.τ.λ. έζησαν επί αιώνες στα όρια του οθωμανικού κράτους. Ο Οικονόμοφ επέλεξε τις παροιμίες ως αντικείμενο έρευνας, προκειμένου να αποδείξει τη βαλκανοκατάστασή μας, ακριβώς επειδή ο τεράστιος αριθμός κοινών παροιμιών μιλάει από μόνος του για τους πνευματικούς και πολιτισμικούς δεσμούς ανάμεσα στις βαλκανικές χώρες. Η μετάφραση σε αυτή την περίπτωση έπαιξε και πάλι το ρόλο της, αφού πολλές παροιμίες περνούσαν από τη μια γλώσσα στην άλλη με κατά λέξη μετάφρασης ή με μικρές αλλαγές στις λέξεις.

*Σ.τ.Μ.: Δείτε ένα παράδειγμα: Παροιμίες που λέγεται γι' αυτούς που κοκορεύονται ή θέλουν να κοκορεύονται γι’ αυτά που έχουν ή κάνουν!

Κάθε αγελάδα το μοσχαράκι της γλύφει (Βουλγαρία)
Κάθε γύφτος το δικό του κόσκινο παινεύει (Αλβανία)
Κάθε παπάς την καμπάνα του παινεύει (Ρουμανία)
Αν δεν παινέψεις το σπίτι σου, θα πέσει να σε πλακώσει (Ελλάδα)
Ρώτησαν το μουλάρι: Ποιος είναι ο κύρης σου; Το άλογο είναι θειός μου, είπε.(Τουρκία)
Πάντρεψέ με, μάνα, μακριά, να ξέρω να παινεύομαι (Βουλγαρία)

Πέμπτη, 14 Οκτωβρίου 2010

Ένα σπίτι στη θάλασσα...


        …Στον Παράδεισο έχω σημαδέψει ένα νησί
        Απαράλλαχτο εσύ κι ένα σπίτι στη θάλασσα

        Με κρεβάτι μεγάλο και πόρτα μικρή
        Έχω ρίξει μες στ’ άπατα μιαν ηχώ
        Να κοιτάζομαι κάθε πρωί που ξυπνώ…






*Σ.τ.Μ.: Μια και πιάσαμε την ποίηση...Οδυσσέας Ελύτης - Μονόγραμμα

Τρίτη, 12 Οκτωβρίου 2010

Οικογενειακή Θαλπωρή

Από τα πρώτα post είχα εκφράσει την αγάπη μου για τον Λειβαδίτη! Και μια και η προηγούμενη ανάρτηση ήταν "τρελή" είπα να γράψω το εξής:

Ένα βράδυ πήρα απ’ το τραπέζι τα δυο μισοτελειωμένα φορέματα και τ’ ακούμπησα στον καναπέ. Η γυναίκα μου ήταν μια φτωχή μοδίστρα, το πρωί μου λέει "γιατί, μου λέει, έκανες αυτήν την ακαταστασία;", "λάθος, της λέω, ίσα ίσα που συμμάζεψα λίγο το σπίτι», «αλλά γιατί;», «μα θα ερχόταν κόσμος», της λέω, «ποιος κόσμος, μου λέει με παράπονο – αφού δεν έρχεται ποτέ κανείς», «φτωχή μου κοπέλα, είσαι τρελή, της λέω, κάθε βράδυ έρχεται πολύς κόσμος», «εδώ; σ’ εμάς;» έκανε και τα μάτια της έλαμψαν.

Από τότε άρχισε να μιλάει μόνη της τα βράδια, ώσπου τη βάλαμε στο άσυλο. Εγώ πήγα στης μητέρας μου, δε θυμάμαι πού - γριά γυναίκα ήταν βλέπεις
  κι είχε πεθάνει.  


*Σ.τ.Μ.: Η ειρωνεία είναι ότι το συγκεκριμένο ποίημα έχει τον τίτλο "Οικογενειακή Θαλπωρή"...απο τη συλλογή "Βιολέτες για μια Εποχή".

Δευτέρα, 11 Οκτωβρίου 2010

Θεοί και Δαίμονες παλεύουν στο μυαλό μας!

Στους λίγους μήνες ζωής αυτού εδώ του blog έχουμε αναφέρει πολλές φορές την επιρροή της γλώσσας στο κοινωνικό περιβάλλον αλλά και αυτήν του κοινωνικού περιβάλλοντος στη γλώσσα! Πρόκειται για μια σχέση αμφίδρομη, αμφοτεροβαρή και ταυτόχρονα αναμφισβήτητη, αφού ο καθένας μπορεί να την παρατηρήσει. Σκέφτηκα λοιπόν σε διάστημα μιας βδομάδας να καταγράφω τη λέξη ή την φράση που θα χρησιμοποιήσω περισσότερες φορές σε αυτό το χρονικό διάστημα ή που θα ακούσω περισσότερες φορές στο δρόμο, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, σε συνομιλίες με άτομα που μιλάω συχνά ή όχι! Δεν φαντάζεστε τα αποτελέσματα αυτής της μικρής έρευνάς μου! Η λέξη που καταγράφηκε περισσότερες φορές ήταν η λέξη «τρέλα» και τα συνώνυμα, αντίθετα, παράγωγα ή σύνθετά της: τρελαμένος, τρελοκομείο, μουρλή κ.τ.λ. αλλά και παροιμίες ή παγιωμένες εκφράσεις, που περιείχαν τη λέξη αυτή: «η τρέλα δεν πάει στα βουνά», «από τρελό κι από μικρό μαθαίνεις την αλήθεια», «ο τρελός κουδούνια φέρει», «πράσσειν άλογα», κ.α. Ακόμα κι ένας μικρός μαθητής μου, όταν τόλμησα να κρατήσω το τμήμα πέντε λεπτά παραπάνω μου είπε: «Κυρία, ή θα σχολάσουμε ή θα με αφήσετε να πάρω τηλέφωνο το τρελοκομείο να' ρθει να με μαζέψει με σας που μπλέξαμε φέτος!" Αυτό το τελευταίο ήταν το αποκορύφωμα! Δικαιωματικά η λέξη της εβδομάδας ήταν η λέξη "τρέλα"! Πώς αντιλαμβανόμαστε την σημασία αυτής της λέξης και πώς την βλέπουμε να υπάρχει στο γύρω περιβάλλον μας και τελικά να εκφράζεται μέσω της γλώσσας; Διαβάζοντας Έριχ Φρομ το μυαλό μου κόλλησε σε ένα σημείο στο οποίο έλεγε ότι ένα πράγμα που κάνει τους ανθρώπους να διαφέρουν από τα ζώα είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν να στηριχτούν στη λογική ενώ τα ζώα πορεύονται με βάση το ένστικτό τους. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος πρέπει να καταπολεμήσει όχι μόνο τον κίνδυνο να πεθάνει, να πεινάσει, να πληγωθεί, αλλά και έναν κίνδυνο που είναι ειδικά ανθρώπινος: τον κίνδυνο να καταντήσει τρελός! Η γλώσσα αποτυπώνει ξεκάθαρα αυτό που υπάρχει γύρω μας και δυστυχώς η τρέλα, κυριολεκτικά και μεταφορικά, μας περισσεύει! Το κοινωνικό περιβάλλον δηλαδή δεν μας αφήνει πολλά περιθώρια να μην εκφραζόμαστε λεκτικά με τέτοιου τύπου «τρελό» λεξιλόγιο! Τα προβλήματα του κόσμου αυξάνονται, ο ελεύθερος χρόνος περιορίζεται, η κριτική σκέψη όλο και λιγοστεύει…Και πώς να μην λιγοστέψει; «Πού μυαλό;» για κριτική σκέψη; «Πού μυαλό;» για λογική σκέψη; Επίσης σύμφωνα με τον Φρομ «…οι κοινωνικές αντιθέσεις και οι παραλογισμοί που στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας του ανθρώπου του επέβαλαν μια «ψεύτικη ή τρελή συνείδηση»-για να δικαιολογηθεί η κυριαρχία και η αντίστοιχη υποταγή-πρέπει να εξαφανιστούν ή τουλάχιστον να περιοριστούν σε τέτοιο βαθμό, που η απολογία για το υπάρχον κοινωνικό σύστημα να μην παραλύει την ικανότητα του ανθρώπου για λογική σκέψη…» Σκέφτηκα πως δεν είναι καθόλου εύκολο να εξαφανιστούν ή να περιοριστούν οι κοινωνικοί παραλογισμοί, κύριε Φρομ, και πως τα πράγματα βαίνουν τόσο κακώς που η γλώσσα δεν τα προλαβαίνει! Δεν προλαβαίνει να τα αποτυπώσει και να τα εκφράσει όλα! Κι ίσως καλύτερα που δεν προλαβαίνει γιατί το λεξιλόγιο μας θα γέμιζε με αρνητικού περιεχομένου σημασίες! Η απάντηση που μου δώσε στην παραπάνω παρατήρησή μου ο κύριος Φρομ ήταν ότι «…ψάχνουμε να βρούμε τη λογική. Ας μην πανικοβαλλόμαστε, λοιπόν, από συναισθήματα, προσπαθώντας να αρνηθούμε και να αποφύγουμε αυτό που συμβαίνει γύρω μας! Η επίγνωση της υπάρχουσας πραγματικότητας και των εναλλακτικών λύσεων για τη βελτίωσή της βοηθάει στο λαμπικάρισμα της σκέψης», λέει ο Φρόμ και ότι «…μόνο ο μετασχηματισμός της υπάρχουσας κοινωνίας...σε μια υγιή κοινωνία, θα επιτρέψει στον άνθρωπο να χρησιμοποιήσει τη λογική…»!

*Σ.τ.Μ.: Παλεύουμε, λοιπόν, με Θεούς και Δαίμονες να σώσουμε εκτός από το τομάρι μας και το μυαλό μας! Γιατί δεν θέλει και πολύ! Ένα κλικ είναι όλα!          

Τετάρτη, 6 Οκτωβρίου 2010

Θέλω επειγόντως... Halliday!

Από την πρώτη φορά που άρχισα να διδάσκω παρατήρησα την όχι και πολύ καλή εικόνα που είχαν τα περισσότερα παιδιά για την γραμματική. Κάθε φορά που ήθελα να εξηγήσω κάποιο γραμματικό φαινόμενο και έπιανα τον παραδοσιακό μαρκαδόρο και πλησίαζα τον άσπρο πίνακα ή τώρα πια τον hi-tech μαρκαδόρο και πλησιάζω τον διαδραστικό πίνακα, είναι λες και το μυρίζονταν ότι πρόκειται να κάνουμε γραμματική. Με ένα μακρόσυρτο οχ! και με το μυαλό μάλλον έξω από την τάξη άνοιγαν το τετράδιο της γραμματικής και άραζαν στα καρεκλάκια τους. Επίσης, πολύ συχνά μου εξέφραζαν την αρνητική άποψη που έχουν για τη γλώσσα και τα αρχαία στο σχολείο, γιατί είναι "γεμάτα γραμματική", όπως χαρακτηριστικά λένε! Κάποιες φορές αντιλαμβανόμουν άμεσα τη δυσαρέσκειά τους. Κάποιες άλλες τα πράγματα ήταν καλύτερα. Αναμφισβήτητα ένιωθα ότι υπήρχαν φορές που η ώρα της γραμματικής περνούσε πιο ευχάριστα τόσο για μένα όσο και για εκείνα. Ήταν οι φορές που ένιωθα ότι έκανα καλύτερα τη δουλειά μου, γιατί θεωρούσα πως η βαρεμάρα τους ή όχι εξαρτάται αποκλειστικά από μένα γιατί έτσι κι αλλιώς αντιπαθούν την γραμματική. Μέχρι που ήρθε ο κύριος Μ.Α.Κ. Halliday (ή μάλλον εγώ έπιασα στα χέρια μου άρθρα του) να μου πει ότι το μόνο πράγμα για το οποίο μπορούμε να είμαστε σίγουροι είναι ότι τα παιδιά πραγματικά βρίσκουν ενδιαφέρουσα τη μελέτη της γλώσσας! Και πώς να μην την βρίσκουν, σκέφτηκα, αφού μετά τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής τους και την προσπάθεια τους να μάθουν να μιλούν, έρχεται ο πρώτος γραμματισμός, η εκμάθηση της γραφής και της ανάγνωσης δηλαδή, που κάνουν τα παιδιά να αποκτούν ενσυνείδητη γνώση όσων μέχρι τότε είχαν μάθει προφορικά και εσωτερικεύσει. Φανταστείτε τώρα ότι βρίσκουν τρόπο να εκφράσουν αυτά που έχουν εσωτερικεύσει όχι μόνο στην μητρική τους αλλά και σε άλλη γλώσσα!

 Το βασικό ζήτημα το οποίο  ο M.A.K. Halliday προσπαθεί να διαλευκάνει και να δώσει απαντήσεις τίθεται υπό το ερώτημα "Για ποιο λόγο πρέπει να διδάσκεται η γραμματική" ή διαφορετικά "Για ποιό λόγο οι μαθητές-τριες είναι σημαντικό να λαμβάνουν "γνώση για τη γλώσσα" (knowledge about language), δηλαδή γνώση για τη γραμματική της γλώσσας. Την τεκμηρίωση αυτής της απάντησης ακολουθεί η απάντηση στην ερώτηση «Πώς πρέπει να διδάσκεται η γραμματική» ή «για ποια γραμματική μιλάμε», ώστε οι μαθητές-τριες να αποκτούν γλωσσική συνειδητότητα (language awareness), όπως ορίζεται διαφορετικά.

Στην προσπάθεια του να απαντήσει στο πρώτο ερώτημα έρχεται αντιμέτωπος με το ζήτημα της πρακτικής χρησιμότητας της γραμματικής και τους καθόλου πρωτοφανείς ενδοιασμούς των εκπαιδευτικών για την αρωγή της γραμματικής όχι μόνο στη σχολική αλλά και την κοινωνική ζωή των διδασκόμενων. Ο Halliday αναγνωρίζει την αναγκαιότητα διδασκαλίας χρήσιμων για την μετέπειτα ζωή των μαθητών αντικειμένων αλλά ταυτόχρονα συνειδητοποιεί πως η έννοια της χρησιμότητας ερμηνεύεται συνήθως διαφορετικά από τις εκπαιδευτικές αρχές απ' ότι από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς και τους μελετητές της γλώσσας, αντιμετωπίζοντας έτσι τον γραμματισμό σαφώς ως ένα ιδεολογικό και πολιτικό κατασκεύασμα Για να απαντήσει λοιπόν στο ερώτημα γιατί πρέπει να αποκτάται γνώση για τη γλώσσα, πρέπει να ξεκαθαρίσει πρωτίστως ότι η διδασκαλία της γραμματικής είναι πράγματι χρήσιμη.  Ως εκπαιδευτικός και μελετητής της γλώσσας παραθέτει τις δικές του εμπειρίες αλλά και αυτές συγγενικών του προσώπων (ο πατέρας του ήταν επίσης εκπαιδευτικός) για να αποδείξει πως τα εκάστοτε Υπουργεία Παιδείας και οι πολιτικοί αρχηγοί υπαγόρευαν στα σχολεία να προσφέρουν προγράμματα μαθημάτων με πρακτική αξία. Σύμφωνα με την άποψή του, η διδασκαλία και κατ’ επέκταση η γνώση της γραμματικής κάθε άλλο παρά μη χρήσιμη μπορεί να είναι. Η προσωπική του θέση είναι πως τα παιδιά πρέπει να αποκτούν γνώση για τη γλώσσα, γιατί η γνώση αυτή είναι χρήσιμη ως μέρος της γενικότερης παιδείας τους ως υπεύθυνων πολιτών. Όπως τα παιδιά μαθαίνουν για τον κύκλο του νερού ή το σύμπαν έτσι πρέπει να μαθαίνουν και για την εξέλιξη της γλώσσας, τι συμβαίνει στο λόγο σε περίπτωση ασθένειας ή τραυματισμού, τι επιτυγχάνουμε μέσω της γλώσσας, πώς μπορεί να διαφέρει η γλώσσα διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, ποια είναι η σχέση της με άλλους τρόπους σημείωσης κ.τ.λ. έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν πως χρησιμοποιούμε τη γλώσσα ως μέλη μιας κοινωνίας. Ο Halliday υπογραμμίζει τη χρησιμότητα και συμβολή της γνώσης για τη γλώσσα στο μακροπρόθεσμο στόχο της δημιουργίας μιας πιο δίκαιης και αρμονικής κοινωνίας. Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα τρία πρώτα χρόνια της σχολικής εκπαίδευσης στηρίζονται κατά κύριο λόγο στην απόκτηση γνώσης για τη γλώσσα, όταν πλέον τα παιδιά μαθαίνουν γραφή κι ανάγνωση, αποδεικνύεται και η βραχυπρόθεσμη χρησιμότητα της γνώσης αυτής. Έτσι, ο γραμματισμός απαιτεί και παράλληλα προκαλεί σημαντική γλωσσική συνειδητότητα και η γλωσσική συνειδητότητα με τη σειρά της διαμορφώνει και διαμορφώνεται από το κοινωνικό περιβάλλον. Και πώς μπορεί κάτι από τη στιγμή που έχει τόσο άμεση εφαρμογή στο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε να μην είναι χρήσιμο;  Πέρα όμως από τον αρχικό γραμματισμό, υπάρχουν κι άλλοι τομείς της εκπαίδευσης, για τους οποίους η γνώση για τη γλώσσα έχει τόσο μεγάλη σημασία, όπως είναι η συγγραφή εκθέσεων και δοκιμίων, η ανάγνωση λογοτεχνίας (με την έννοια της κατανόησης λογοτεχνικών κειμένων), η εκμάθηση ξένων γλωσσών και η μελέτη άλλων γνωστικών αντικειμένων του σχολικού προγράμματος (όπως η φυσική, τα μαθηματικά, η γεωγραφία κ.α) Άκρως ενδιαφέρον να διδάσκεις γεωγραφία για παράδειγμα και να έχεις την γραμματική σε πρώτο πλάνο!

Πέρα από όλα αυτά, κι ενώ, όπως ειπώθηκε, ο Halliday τονίζει πως οι γλωσσικές στρατηγικές και πολιτικές ιδεολογίες δεν συγκλίνουν πάντοτε με την έννοια της χρησιμότητας που εννοεί ο ίδιος, το γεγονός ότι τα παιδιά βρίσκουν συναρπαστική και προκλητική τη μελέτη της γλώσσας είναι αναμφισβήτητο. Η γραμματική που προτείνει ο Halliday στηρίζεται σε διαφορετικές αντιλήψεις από εκείνες άλλων γνωστών γλωσσολογικών ρευμάτων, όπως ο Δομισμός ή η Γενετική Μετασχηματιστική Γραμματική, όπου βασικό στοιχείο της θεωρίας τους είναι τα τυπικά στοιχεία της γλώσσας και ο συνδυασμός τους βάσει κανόνων. Αντίθετα, ο Halliday μιλάει για μια γραμματική, η οποία στηρίζεται στη κοινωνική θεώρηση της γλώσσας, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα συνιστά σημαντική πηγή κατασκευής και ανταλλαγής νοημάτων. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι άνθρωποι κατασκευάζουμε και ανταλλάσουμε μεταξύ μας νοήματα προκειμένου να κατανοήσουμε το περιβάλλον μας, τους γύρω μας αλλά και τον ίδιο τον εαυτό μας.

Η Συστημική Λειτουργική Γραμματική είναι μια γραμματική προσανατολισμένη στη λειτουργία των γλωσσικών στοιχείων και όχι σε τυποποιημένους κανόνες, δίνει έμφαση στη σημασία και όχι στη δομή, όπως προτείνουν άλλα γλωσσολογικά μοντέλα. Με την Συστημική Λειτουργική Γραμματική η γλώσσα ερμηνεύεται ως ένα σύστημα σημασιών, οι οποίες πραγματώνονται από τύπους και οι δομές εκλαμβάνονται ως οι πραγματώσεις αυτών των σημασιών. Ο Halliday μας προτρέπει να αφήσουμε στην άκρη ανεξήγητους πολλές φορές κανόνες που στα μάτια των παιδιών μοιάζουν όχι μόνο δύσκολοι αλλά και βαρετοί, και να ενδυναμώσουμε τη θέση της γραμματικής στο σύνολο του σχολικού προγράμματος. Νομίζω πως όλο αυτό θα ήταν ωραίο να γίνει αν αλλάζαμε τον τρόπο που βλέπουμε την εκπαιδευτική διαδικασία στο σύνολό της, όχι δηλαδή μόνο από την άποψη του πώς διδάσκεται η γραμματική αλλά λαμβάνοντας υπόψη και το ρόλο του εκπαιδευτικού. Ένας από τους σημαντικότερους ανθρώπους που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, μου είχε πει πριν καιρό να διαβάσω τον «Δάσκαλο» του Μπρέχτ! Διαβάστε το και θα καταλάβετε τι εννοώ!

*Σ.τ.Μ.: Θεός ο Halliday! Και ο Μπρεχτ!